Senhor, per nostres peccatz

Wstęp

Tak jak wcześniej mówiłem, nastąpiła dłuższa przerwa w pisaniu, ale wracamy do regularności.
Dzisiaj tematyka nieporuszana wcześniej na blogu- mały wycinek historii hiszpańskiej rekonkwisty w ujęciu francuskiego poety Gavaudana z Tuluzy.

 

Autor

Gevaudan to kolejny z wielu prowensalskich poetów, reprezentującego dwunastowieczny renesans kultury literackiej i obyczajowej Europy. Tworzył pod koniec tej pięknej epoki, tzn. znamy jego utwory z lat 1195-1212. Nie wiadomo kiedy i gdzie się urodził oraz w ile żył i w jakim czasie zmarł.
Badacze jedynie mają informacje na temat jego krótkiej służby żołnierskiej oraz pobytu nad dworze w Tuluzie już jako poety. Zawarł tam znajomości z hrabią Rajmundem V i jego synem Rajmundem VI. Znamy tylko 10 jego utworów: pięć sirventes, dwie pastorele, pieśń oraz plankht oraz jeszcze jedną niezwykła pieśń krucjatowa... ,, Senhor, per nostres peccatz''.

Rycerze z końca XII wieku.
Manuskrypt hiszpański z końca XIIw.

Tło dziejowe

Istnieje kilka wersji datowania powstania pieśni. Badacze odwołują się do historycznych wydarzeń odnotowanych lub zasygnalizowanych w utworze. Senhor, per nostres peccatz bywa nazywane ,, wezwaniem chrześcijańskiego świata'' do wsparcia rekonkwisty w Hiszpanii. Faktycznie, pomoc na Płw. Iberyjskim była niezwykle potrzebna. Po sukcesach II krucjaty na za Pirenejami, dla chrześcijańskich władców przypadł trudny czas rozłamu i wzrostu siły Saracenów- w Hiszpanii zwanymi Maurami. Al-Andulus podzielony na arabskie taify został podporządkowany dynastii Almohadów, którzy pod wodzą kalifa Ibn Yusufa rozpoczęli najazd na Hiszpanię.
W VI 1195r. doszło do starcia w bitwie pod Alarcos. 

Bitwa pod Alarcos
Cantigas de Santa Maria, XIII w.

Siły Alfonsa VIII, króla Kastylii zostały pokonane. Na chrześcijan spadł niszczący i niepowstrzymany najazd Arabów. Muzułmanie byli gotowi nawet na marsz na Rzym, gdzie jak deklarowali chcieli ,, oczyścić bazylikę św. Piotra i Pawła mieczem Mahometa''.
Takie deklaracje padły jednak dopiero pod koniec 1211r., niedługo przed decydującą bitwą pod Las Navas de Tolosa. Hipotezy naukowców sytuują powstanie pieśni zaraz po 1195r. lub tuż przed 1212r.
Najbardziej prawdopodobną wersją datowania jest jednak przełom 1196-1197- wówczas to Arabowie byli prawie znów( jak przed rekonkwistą) panami Hiszpanii. Istniało realne zagrożenie dla południowej Francji- i Hrabstwa Tuluzy, gdzie przebywał poeta. Wspomniana katastrofa o której wspomina autor musiała być reakcją pisarza na zbliżające się wojska muzułmańskie.
Potwierdza to wymienienie przez Gavaudana państwa iberyjskich chrześcijan pokonanych po bitwie pod Alarcos.

Rycerze z Altopascio
Codex Manesse, XIII w.

Tekst pieśni

Tłumaczenie mojego autorstwa.

I

Panowie rycerze, z naszych grzechów siła Saracenów rośnie: Saladyn zdobył Jerozolimę, której wciąż nie odbito. Ośmielony tym król Maroka rozpoczął
walkę ze wszystkimi królami chrześcijaństwa,
z nim są przebiegli Andaluzyjczycy i Arabowie uzbrojeni przeciw wierze chrystusowej

II

Oto wezwał wszystkich swych kompanów, Marokańczyków, Maurów, Gotów i Berberów.
Nie pozostał nikt, gruby czy chudy, który by nie stawił się w szeregu jego armii.
Deszcz nigdy nie pokrył gęściej ziemi niż deszcze nie były tak obfite jak wówczas
gdy przekraczali równiny; król rzucił ich jak sępa na padlinę,
tysiące tysięcy jedzie, jak słyszeliśmy,
przez pastwiska i nie zostaje po nich ani źdźbło trawy

III

Ci wybrani są zaś butni i hardzi, myślą bowiem że świat powinien im się kłanić; tłumy Marokańczyków i Marabutów zatrzymały się na polach i krzyczą pośród nas:
Frankowie, zróbcie miejsce!  Prowansja i Tuluza są nasze i cała ziemia Le Puy!
Nigdy nie słyszałem bardziej przerażającej groźby
niż tej tych fałszywych, przeklętych, pogańskich psów!

IV

Cezarze, posłuchaj tego, i ty Królu Francji, ty też jego kuzynie i ty angielski monarcho, hrabio Poitou: Przybywajcie i wspomóżcie króla Hiszpanii!
Bo nigdy dotąd nie było lepszej okazji by służyć Bogu;
z jego pomocą wy, chrześcijanie pokonacie psy Mahometa i
renegatów, którzy przeszli na jego stronę.

V

Jezus Chrystus, który głosił nam że nasz koniec powinien być dobry,
pokazuje nam prostą drogę: poprzez skruchę grzech następców Adama jest wybaczony.
I chce byśmy byli pewni i przekonani w wierze,
że wraz z jego panowaniem otrzymamy miejsce wybranych i
że będzie naszym przewodnikiem przeciw fałszywym, podłym zdrajcom.

VI

Nie opuszczajmy naszego dziedzictwa,
otrzymanego w wielkiej wierze przeciw czarnym psom zza mórz:
niech każdy pomyśli o tym zanim zniszczenie dotknie nas.
Mężowie z Portugalii, Kastylii, Nawarry, Aragonu, Katalonii!
Rzucono was jak tarczę przeciw nim, ale pokonano i upokorzono was!

VII

Gdy jednak zobaczycie baronów biorących krzyż w Niemczech, Francji i Fryzji, Anglików, Bretończyków, mężnych Andegawenów, rycerzy bearneńskich i gaskońskich i zjednoczonych z nimi w wielkiej mnogości Prowansalczyków,
wtedy możecie być pewni tego, że wraz z Hiszpanami rozbijemy tę hałastrę;
będziemy ucinać im głowy i ręce aż zabijemy ich wszystkich!
A wówczas ich złoto podzielimy między siebie.

VIII

Gavudana ogłoszą prorokiem: co powiedział, dokona się.  Śmierć psom!
A Boże imię będzie święcone tam, gdzie czczono Mahometa!

Kawaleria Maurów
Cantigas de Santa Maria, XIII w.

 

Notatka odnośnie treści pieśni

 

Pieśń Gavudana została skomponowana bezpośrednio po przegranej bitwie chrześcijan z muzułmanami na Płw. Iberyjskim pod Alarcos ( czerwiec 1195r.).
Wówczas kalif Almohadów Abu Yusuf ‘ qub al- Mansur rozpoczął ponowny podbój północnych królestw hiszpańskich władców( trwała już wtedy rekonkwista). Ziemie te wcześniej znajdowały się pod władzą Arabów, jednak od XI w. działania rekonkwisty pozwoliły na ponowne ich zasiedlenie przez chrześcijan. Główne uderzenie Maurów, Marokańczyków, Berberów skierowało się na Tuluzę- miasto uważane za główny bastion chrześcijaństwa broniący dostępu do Europy. Widać ze zwrotki VII że Gavudan tworzył utwór będąc w prowincji tuluskiej, być może kierując swój apel krucjatowy do samego hrabiego Tuluzy. Wyobrażał sobie, że do Hiszpanii przybędzie wojsko krzyżowców z całej Europy. Wodzem całej obrony Pirenejów miał być w takim wypadku Rajmund VI, hrabia Tuluzy- patron i mesenas Gavudana. 

Starcie Maurów z rycerzami hiszpańskimi.
Cantigas de Santa Maria, XIII w.

 

W trzeciej linijce I zwrotki autor wspomina o upadku Jerozolimy z 1187r. Do 1195r. III wyprawa krzyżowa wciąż nie odzyskała tego świętego miasta i nie przywróciła w nim władzy chrześcijan. W linijce 5 autor wspomina króla Maroka- czyli kalifa Almohadzkiego, pod którego władzą znajdował się również obszar Al- Andulus( południowa i środkowa Hiszpania) oraz dawnej Frygii. W linijce 11 poeta mówi o Masmudach- było to plemię Berberów pod władzą dynastii Almohadów. Celowo zastąpiłem tę nazwę Marokańczykami( obszar zamieszkiwania odpowiada dzisiejszemu Maroku).
W 4 zwrotce Gavudan zwraca się do cesarza niemiecko-rzymskiego- Henryka VI. W tym samym fragmencie wspomina o królu Francji Filipie Auguście, hrabi Rajmundzie VI z Tuluzy oraz Ryszardzie Lwie Serce- władcy Anglii.

Ja nus hos pris

Wstęp

Przepraszam wszystkich za tak długą nieobecność na blogu, ale sprawy szkolne znów wzięły górę nade mną. Teraz jednak, wraz z prawie już trwającymi wakacjami, mogę znów wrócić do regularnego pisania moich krótkich artykułów na temat naszych krucjatowych pieśni. Ostatni post nieco wybił nas z chronologicznego porządku, ale obecnie znów powracamy do poprzedniego ładu. Po klęsce III krucjaty w latach 1189-1192, jej największy przywódca- król Anglii Ryszard Lwie Serce postanowił powrócić do swego królestwa drogą lądową, nie morską jak uczynił to poprzednio w drodze do Palestyny. W drodze do Anglii spotkała go jednak niemiła niespodzianka... z którą bardzo związana jest nasza nowa pieśń, mianowicie ,, Ja nus hons pris'' jego autorstwa. 

Król Ryszard I
Manuskrypt z XIII wieku.

Tło powstania pieśni

Ryszard został pojmany do niewoli podczas podróży przebrany w strój pielgrzyma. Władcę miał wydać fakt, że zamówił w gospodzie pieczonego kurczaka, przysmak arystokracji oraz pierścień noszony przez króla. Został osadzony w zamku księcia Leopolda Austriackiego, który żywił do niego urazę po incydencie jeszcze z czasów oblężenia Akki w Ziemi Świętej( Ryszard zrzucił do fosy jego chorągiew) oraz podejrzewał angielskiego władcę o współudział w śmierci Konrada z Montferratu.
Cesarz niemiecki Henryk, senior Leopolda, zażądał okupu 150 tys. marek za wydanie króla.

Król Ryszard i Filip August
Manuskrypt z 1261r.

W Anglii zwiększono podatki, gromadzono skarbce kościelne, a królowa Eleonora podróżowała po całym państwie zbierając datki na uwolnienie syna. W międzyczasie książę Jan i król Francji Filip August snuli intrygi przeciwko Ryszardowi, spiskując z baronami i szlachtą angielską. Planowali nawet przekupić cesarza by przedłużyć niewolę Ryszarda. To właśnie pod wpływem tych okoliczności i dramatycznej sytuacji, w jakiej znalazł się dawny krzyżowiec, pogromca Saladyna napisał pieśń tzw. więzienną, czyli ,, Ja nus hons pris''.

Pojmanie króla Ryszarda
Manuskrypt z XIII wieku.

Tekst

Tłumaczenie z języka prowansalskiego autorstwa Jacka Kowalskiego.

I

Człowiek zamknięty we więzieniu złym

Smutno śpiewa i smutny składa rym,

Bo w smutkach może się pocieszać nim.

Mam przyjaciół, lecz przyjaźń ich jak dym;

Na okup skąpią. Hańba, bym dwie zim

Był tak uwięzionym!           

II

Oto, baroni moi, głoszę wszem:

Wam z angielskich i wam z francuskich ziem;

Najbiedniejszemu z druhów - dobrze wiem! -

Gnić nie dałbym, przez skąpstwo, w lochu złem:

Lecz wam wymawiać skąpstwa ani śmiem:

Wszakże - uwięzionym.

 III

Dobrze poznałem z teraźniejszych prób:

Traci druhów, kto więzień albo trup.

Biada mi! zapomniany wejdę w grób;

Lecz im - hańba przypadnie jako łup,

Gdy przez brak złota łamiąc dany ślub

Wzgardzą uwięzionym

 IV

Nic mnie nie dziwi serca mego ból:

Mój suzeren wszedł do mych miast i pól.

Przysięgi pożarł niepamięci mól,

Choć relikwią klął się wraz ze mną król.

Lecz wkrótce mnie ujrzycie w innej z ról,

Już nie uwięzionym.

 V

O, hrabino! Bóg niech cię w pieczy ma:

I damę mą, dla której oto ja

Zawsze uwięzionym.

Król Ryszard i Filip August odbierają kapitulację Akki.
Manuskrypt z XIV wieku.

Interpretacja pieśni

 ,, Ja nus hos pris'' to jeden z najpiękniejszych przykładów poezji prowansalskiej z końca XII wieku, czyli praktycznie końca jej złotego okresu, zakończonego po krucjatach przeciwko albigensom.
Pieśń więzienna powstała prawdopodobnie w 1194r. podczas gdy Ryszard był więźniem Leopolda.

Niewola dla tak wojowniczego charakteru była trudnym doświadczeniem, a świadomość zdrady i zwlekania niektórych wasali z wypłatą okupu nie nastrajała do pogodnego patrzenia w przyszłość.
Mówi o tym już w pierwszej zwrotce. Krytykuje poddanych rycerzy za zwłokę w zbieraniu okupu, co trwa już dwa lata (,, dwie zimy''). Wypomina im skąpstwo i zapewnia, że nawet z ,, najbiedniejszym'' nie postępowałby tak niehonorowo. 

Król Ryszard wyrusza na III krucjatę.
Kronika Davida Auberta z XV wieku.

Ryszard podsumowuje gorzką prawdę życia- w biedzie potrafią opuścić nas nawet najlepsi przyjaciele. Tak było i z angielskim monarchą, który odczuwa samotność i zapomnienie.
Według niego dla zdrajców w przyszłości będzie tylko jedna zapłata- hańba za zdradę własnego króla. Ryszarda nie dziwi już nawet to, że jego suweren- Filip August, najechał zamki i posiadłości angielskie w Normandii. Trzeba tu przypomnieć, że każdy z nich składał przysięgę krucjatową, w której między innymi obaj zobowiązali się nie atakować ziem drugiego króla pod jego nieobecność podczas krucjaty. W świetle tego faktu, Filip złamał dany ślub, co wypomina mu Ryszard w IV zwrotce. 

Pojedynek Ryszarda z Saladynem.
Manuskrypt z XIII wieku.

Zarazem ostrzega, że już niedługo pokaże się w innej roli. Bowiem będąc już wolnym, zemści się na zdrajcach i przewrotnych sojusznikach. Na koniec, Ryszard wzorem najlepszych poetów, puentuje utwór zwrotem do damy swego serca, dla której ,, jest zawsze uwięzionym''- jest więźniem jej serca. Można pomyśleć, że IV pierwsze zwrotki są tylko pretekstem do ostatniej, najważniejszej, zawierającej wyznanie miłosne. Kim jednak była owa hrabina i dama? Tego raczej nigdy się nie dowiemy.

Wizerunek krzyżowca.
Psałterz z Lutrell z 1325r.